Κατώτατος μισθός, ανεργία και κατανάλωση

Η θέσπιση και το ύψος ενός εθνικού κατώτατου μισθού παραμένει ένα από τα πλέον διαφιλονικούμενα θέματα στο δημόσιο διάλογο πολλών κρατών. Υπάρχουν πολλές χώρες που αρνούνται να τον καθιερώσουν, όπως για παράδειγμα η Ιταλία, η Σουηδία, η Δανία και η Γερμανία, αν και τόσο η Μέρκελ, όσο και ο Στάινμπρουκ αποφάσισαν να τον συμπεριλάβουν τελικά στην προεκλογική τους ατζέντα, χωρίς να είναι φυσικά σίγουρο ότι και θα τον εφαρμόσουν. Οι λόγοι, γενικά, είναι πολλοί, ιδεολογικοί, ή πρακτικοί, μιας και ορισμένοι θεωρούν ότι το κράτος δεν πρέπει να παρεμβαίνει στο πορτοφόλι του φτωχού, ενώ άλλοι είναι της γνώμης ότι η φτώχεια μπορεί να μετριαστεί με άλλα μέσα, είτε δια της φορολογικής οδού, είτε με την εγγύηση ενός κατώτατου εισοδήματος.

Στην περίπτωση όμως, που η εργατική νομοθεσία μιας χώρας προνοεί για την ύπαρξη κατώτατου μισθού, οι αντιρρήσεις εστιάζονται προς δυο κατευθύνσεις: στην επίδραση που έχει μια αύξηση του κατώτατου μισθού 1) στην απασχόληση και 2) στη ζήτηση και κατά συνέπεια στην αναθέρμανση της αγοράς. Οι υπέρμαχοι της αύξησης υποστηρίζουν ότι μεγαλύτερο εισόδημα θα συνεπάγεται και μεγαλύτερη κατανάλωση, ενώ οι διαφωνούντες θεωρούν ότι με τον τρόπο αυτό θα αυξηθεί η ανεργία, λόγω αύξησης του εργατικού κόστους. Στην πραγματικότητα πρόκειται για τη σύγκρουση δυο αντιτιθέμενων δυνάμεων, (αύξηση της ανεργίας vs αύξηση της κατανάλωσης), και ως εκ τούτου το αποτέλεσμα δεν είναι εύκολο να σταθμιστεί χωρίς τη χρήση εκτεταμένων εμπειρικών δεδομένων και εξελιγμένων υπολογιστικών μοντέλων.

Το θέμα ξαναήρθε στην επιφάνεια με τη δέσμευση του Ομπάμα να αυξήσει τον εθνικό κατώτατο μισθό από τα 7.25 δολάρια που είναι σήμερα στα 9, και με τις εκτεταμένες κινητοποιήσεις, σχεδόν σε όλες τις μεγάλες πόλεις των ΗΠΑ, των εργαζομένων σε αλυσίδες γρήγορου φαγητού, οι οποίοι διαμαρτύρονταν για την αδυναμία τους να ανταπεξέλθουν στα βασικά χωρίς κάποια δεύτερη δουλειά. Φυσικά, άλλο πράγμα είναι τι θέλει ο Ομπάμα και άλλο αν μπορεί να το επιβάλει, λόγω σθεναρής αντίστασης των Συντηρητικών. Στην πραγματικότητα όμως, 19 πολιτείες συν η πόλη της Washington DC έχουν θεσπίσει υψηλότερα κατώτατα ωρομίσθια.

Στην Ελλάδα παρά τη σημαντική και βίαιη μείωση του κατώτατου μισθού στα 586 ευρώ μεικτά, όλες οι ενδείξεις είναι ότι δεν θα σταματήσει εδώ. Παρεμπιπτόντως τα 586 ευρώ επί 14 μήνες αντιστοιχούν σε 3.42 ευρώ την ώρα, (ή περίπου 4.45 δολάρια), ενώ σύμφωνα με στοιχεία του ΟΟΣΑ για το 2011, στη Γαλλία το κατώτατο ωρομίσθιο ήταν 12.55 δολάρια, στην Ιρλανδία 12.03, στην Αγγλία 9.57, στην Ισπανία 5.13, στην Πορτογαλία 3.88 και στην Τουρκία 2.82.

Αν αφήσουμε στην άκρη το στοιχειώδες νεοκλασικό μοντέλο που προβλέπει, τι άλλο(;), αυτόματη αύξηση της ανεργίας, οι περισσότερες μελέτες δείχνουν ότι η επίδραση της αύξησης του κατώτατου μισθού στην απασχόληση είναι μηδαμινή έως μηδενική. Το βιβλίο αναφοράς με τη μεγαλύτερη μέχρι σήμερα επιρροή είναι το «Myth and Measurement: The New Economics of the Minimum Wage» (1994) των David Card και Alan Krueger οι οποίοι εξέτασαν τα επίπεδα απασχόλησης σε 400 εστιατόρια γρήγορου φαγητού στο New Jersey και την Pennsylvania, στο διάστημα πριν και εννέα μήνες μετά αφ’ ότου το New Jersey προχώρησε στην αύξηση του κατώτατου μισθού. Συγκρίνοντας τα επίπεδα ανεργίας ανάμεσα στις δύο πολιτείες και για τα διαστήματα πριν και μετά από την αύξηση, οι ερευνητές δεν παρατήρησαν κάποια διαφορά. Οι θέσεις εργασίας δεν φαινόταν να έχουν επηρεαστεί.

Στο ίδιο συμπέρασμα κατέληξαν και οι HristosDoucouliagos και T. D. Stanley (2009) σε μια μετα-ανάλυση 64 διαφορετικών και ανεξάρτητων μελετών που είχαν διεξαχθεί από διάφορους ερευνητές στο διάστημα 1972-2007. Για παράδειγμα, ακόμα και αν ο κατώτατος μισθός διπλασιαζόταν, η απασχόληση θα μειωνόταν μόνο κατά 1%. Τα ίδια πάνω-κάτω βρήκαν και οι Paul Wolfson και Dale Belman  από την εξέταση 27 πιο πρόσφατων εργασιών της περιόδου 2000 και εντεύθεν.

Αν και φαίνεται να υπάρχει συμφωνία μεταξύ των οικονομολόγων σχετικά με την επίδραση της αύξησης του κατώτατου μισθού στα επίπεδα απασχόλησης, εν τούτοις πρόσφατη εργασία των Jonathan Meer και Jeremy West (2013) έδειξε ότι ναι μεν οι θέσεις εργασίας αυτές καθ’ αυτές δεν επηρεάζονται, επηρεάζεται όμως η δυναμική της απασχόλησης, δηλαδή ο ρυθμός αύξησης αυτής, ο οποίος αποδεικνύεται να μειώνεται, όχι όμως σημαντικά.

Τι γίνεται όμως στο επίπεδο της κατανάλωσης; Σύμφωνα με την εργασία των Daniel Aaronson και Eric French (2013), ανάλυση δεδομένων της τελευταίας τριακονταετίας έδειξε ότι αύξηση του κατώτατου μισθού κατά 1% προκαλεί μέσα στον επόμενο χρόνο αύξηση της κατανάλωσης κατά 700 περίπου δολάρια, κυρίως σε διαρκή αγαθά.

Μια ανάλογη έρευνα προσαρμοσμένη στην ελληνική πραγματικότητα θα ήταν καλοδεχούμενη, μιας και θα μπορούσε να προσφέρει τη βάση για μια πειστικότερη προσέγγιση του ζητήματος της αύξησης του κατώτατου μισθού.

Ποσοστά ανεργίας σε Ισλανδία και Ελλάδα

Μόλις το τουίταρε ο zerohedge.

Ναι, αλλά οι Ισλανδοί δεν έχουν ευρώ! Έχουν? Δεν έχουν!

Βέβαια συνέβη και αυτό, η ισλανδική κορώνα έχασε τη μισή της αξία σε σχέση τουλάχιστον με το ευρώ. Φαντάζομαι λόγω του ότι υφίστανται ακόμα οι περιορισμοί στην κίνηση κεφαλαίων εντός-εκτός κι επί τ' αυτά.

Αλλά οι Ισλανδοί έχουν δουλειά και τόριξαν μάλιστα και στην καλλιτεχνία, όπως γράφει η El Pais. 

Journey to Iceland’s cultural miracle

Επίδραση του κατώτατου μισθού στην απασχόληση

Σε αντίθεση με δημοσκοπήσεις και ενδελεχείς εμπειρικές μελέτες από επιστημονικούς και επιχειρηματικούς φορείς ότι το κόστος εργασίας είναι το τελευταίο από το οποίο δελεάζεται ο υποψήφιος επενδυτής, καθώς προηγούνται άλλοι σημαντικότεροι παράγοντες, όπως το φορολογικό, η πολιτική σταθερότητα, η εκπαίδευση του εργατικού δυναμικού, οι υποδομές κ.α., στη χώρα μας η επιμονή στον συγκεκριμένο παράγοντα, σαν να πρόκειται για τη σημαντικότερη προωθητική μηχανή για την ανάκτηση της υπολείπουσας ανταγωνιστικότητας, μπορεί να ερμηνευτεί, αν αποκλείσουμε την άγνοια, μόνο με όρους κανιβαλισμού και μισανθρωπίας.

Παρ' όλα αυτά θα επιχειρήσουμε να αγγίξουμε το θέμα για άλλη μια φορά, υπό το φως μιας νέας (Φεβρουάριος 2013) έρευνας, μετα-έρευνας ουσιαστικά, η οποία διεξήχθη από τον οικονομολόγο John Schmitt στο Κέντρο Έρευνας για την Οικονομία και την Πολιτική (CEPR) στην Ουάσιγκτον.

Η εργασία με τον τίτλο “Γιατί ο κατώτατος μισθός δεν έχει ορατή επίδραση στην εργασία”, λαμβάνοντας υπ' όψιν όλα τα διαθέσιμα στοιχεία στις ΗΠΑ από το 2000 και μετά, επανεξετάζει την επίδραση που έχει η αύξηση του κατώτερου μισθού σε έντεκα διαφορετικούς τομείς, όπως οι τιμές, η ανεργία, η κερδοφορία, τα κοινωνικά επιδόματα, οι ώρες απασχόλησης, η αποτελεσματικότητα κ.α. Και το αποτέλεσμα είναι αυτό που αποτυπώνεται και στον τίτλο: Μηδαμινό έως κανένα.

Το κεντρικό συμπέρασμα της εργασίας είναι ότι οι πιο σημαντικές επιδράσεις εντοπίζονται 1) στην αύξηση του κύκλου εργασιών, 2) στη βελτίωση της οργάνωσης, 3) στη μείωση των μισθών των υψηλόμισθων και 4) σε μικρές αυξήσεις των τιμών. Όπως γράφει και ο Schmitt αύξηση του ωρομίσθιου από $7.25 σε $9, όπως προτείνει ο Ομπάμα, ενώ είναι πολύ σημαντικό για τον εργαζόμενο, καμιά ένδειξη δεν υπάρχει που να δείχνει ότι αυξάνει την ανεργία.

Όταν για 44 χρόνια, από το 1947 ως το 1969 ο κατώτατος μισθός συμβάδιζε με την παραγωγικότητα, η ανεργία ήταν μικρότερη του 4%, όσο και ο ρυθμός ανάπτυξης. Όπως είδαμε και σε προηγούμενη ανάρτηση, από το 1970 και μετά η παραγωγικότητα και ο κατώτατος μισθός παίρνουν διαζύγιο. Αν συμβάδιζαν, τότε ο κατώτατος μισθός θα πρέπει να ήταν στα $16.54. Παρ' όλη την καθήλωση για δεκαετίες του πραγματικού κατώτατου μισθού, η ανεργία διπλασιάστηκε.

Ολόκληρη η μελέτη: ΕΔΩ

Τα τάγματα εργασίας του κ. Δούκα

Η χθεσινή δημοσίευση του καινοφανούς (όπως θέλει να το παρουσιάζει ο ίδιος), σχεδίου του κ. Δούκα για την εξασφάλιση της εισόδου της Ελλάδας στην Γη της Επαγγελίας, μέσω εκτός των άλλων και με την παροχή άμισθης εργασίας στους αναξιοπαθούντες εργοδότες από τους ανέργους, προκάλεσε πολλά σχόλια, από ευτράπελα, εξ αιτίας του ανεκδιήγητου αυτού αιτήματος, έως και πολύ δηκτικά.

Στην πραγματικότητα, όμως, η σύλληψη του κ. Δούκα, ούτε παράλογη είναι, καθ' ότι στα πλαίσια του Νέου (Εργαλειακού) Ορθολογισμού, οι άνεργοι, αντί να κάθονται άπραγοι, εξορισμένοι και δυστυχείς, θα μπορούσαν να ανταμειφθούν ηθικά, με το να αξιοποιούνται για το καλό της πατρίδας, ούτε και καινοτόμος, διότι παρόμοια σχέδια βρίσκονται ήδη σε εφαρμογή στο Ηνωμένο Βασίλειο, και πιθανόν όπου αλλού οι καινοτόμες ιδέες φυτρώνουν με την ίδια ταχύτητα, όπως τα μανιτάρια στο απόβροχο. 

Αν το πρώτο μέλημα του David Cameron, με την ανάληψη της εξουσίας το 2010, ήταν η εγκαθίδρυση της Big Society, δηλαδή η ανάθεση εξουσιών για τη φροντίδα των αναξιοπαθούντων στις τοπικές κοινωνίες, τις διάφορες φιλανθρωπικές ενώσεις και τις μη-κυβερνητικές οργανώσεις, στην πραγματικότητα όμως ζαχαρωμένη πρόφαση για την απομάκρυνση του κράτους από τις κοινωνικές του δεσμεύσεις μέσω γενναίων περικοπών στην πρόνοια, το επόμενο βήμα ήταν η θεσμοθέτηση αυτού, το οποίο τώρα ο κ. Δούκας ονειρεύεται και παρουσιάζει ως δικής του έμπνευσης, δηλαδή την άμισθη εργασία.  

Πώς;

Πολύ απλά, με την εισαγωγή του Workfare, δηλαδή της εξαναγκασμένης παροχής άμισθης εργασίας όχι μόνο για κοινωνικούς σκοπούς, αλλά και σε κερδοσκοπικές επιχειρήσεις και οργανισμούς, ως προϋπόθεση για να συνεχίσουν έτσι να λαμβάνουν από το κράτος τα κοινωνικά βοηθήματα, τα οποία έτσι κι αλλιώς δικαιούνται. Έτσι από αυτή τη χρονιά, το πρόγραμμα αυτό δεν θα επηρεάζει μόνο τους νέους, αλλά θα επεκταθεί σε όλες τις ηλικίες, ακόμα και στους ανάπηρους, σε όσους έχουν διανοητικά προβλήματα αλλά και σε αυτούς που βρίσκονται στα τελευταία στάδια του καρκίνου, μέχρι και 6 μήνες πριν απ' το μοιραίο, διασαφηνίζει ο νόμος, σε μια μεγαλειώδη στιγμή άκρατου ανθρωπισμού. 

Έτσι, οι άνθρωποι αυτοί κρίνονται μεν ότι μπορούν να παράσχουν εργασία, δεν κρίνονται όμως ικανοί ώστε να αμειφθούν και γιαυτή. Πέρα από το ανήθικο της υπόθεσης και την απροσχημάτιστη εκμετάλλευση, από την άλλη μεριά καταλαμβάνουν θέσεις έμμισθης εργασίας, τις οποίες θα μπορούσαν να πάρουν κάποιοι άλλοι οι οποίοι τις έχουν ανάγκη, και επιπλέον κατεβάζουν και το επίπεδο των μισθών.

Το Workfare είναι ένα πρόγραμμα σε μαζική κλίμακα, το οποίο εισάγει από την πίσω πόρτα το "θεσμό" της άμισθης εργασίας, ρίχνει τεχνητά τους δείκτες ανεργίας, ρίχνει τους μισθούς για τους ήδη εργαζόμενους, και προσπορίζει ανέλπιστα κέρδη στις επιχειρήσεις που συμμετέχουν, καθώς και στους μεσάζοντες που αναλαμβάνουν να το υλοποιήσουν. 

Όπως ήταν αναμενόμενο, σε αντιπερισπασμό έχει δημιουργηθεί κίνημα, το BoycottWorkfare.org  το οποίο, με την αρωγή προοδευτικών εφημερίδων και μέσων, καθώς και με την πίεση που το ίδιο ασκεί έχει κατορθώσει πολλές μεγάλες εταιρίες, όπως οι Boots, Sainsbury's, Oxfam, BHS, Burger King, Body Shop, Holiday Inn, Cancer Research κ.α. να αποσύρουν τη συμμετοχή τους σε αυτό.   

Λυπούμαστε, κ. Δούκα, αλλά έρχεστε δεύτερος! Και μια συμβουλή! Μη χρησιμοποιείτε ιδέες άλλων για δικές σας! Εκτίθεστε! 

Έλληνες, οι νέοι Αλβανοί του κόσμου

Η κολοσσιαία πια ανεργία, και η ελεύθερη πτώση των μισθών στην Ελλάδα είναι οι δυο βασικοί λόγοι που θα σπρώξουν τα πιο δυναμικά και τα πιο μορφωμένα κομμάτια της κοινωνίας σε αναζήτηση καλύτερης τύχης στο εξωτερικό. Ήδη φεύγουν πολλοί, πολλαπλάσιοι βρίσκονται σε διερευνητικό στάδιο, ενώ σε ένα με δυο χρόνια στα αεροδρόμια και τα λιμάνια θα επικρατεί συνωστισμός από την κοσμοσυρροή.

Οι επιπτώσεις από τη μεγάλη αυτή φυγή, έχουν διερευνηθεί, άλλωστε δεν είναι δύσκολο κανείς να τις αντιληφθεί. Αλλά, πέρα απ’ αυτό, όμως, επιπτώσεις θα υπάρξουν και στις νέες χώρες της μετανάστευσης, και θα είναι απρόβλεπτες, τα πρώτα δε σημάδια έχουν ήδη αρχίσει να διακρίνονται.

Ελεύθερος επαγγελματίας, έλληνας, εγκατεστημένος σε χώρα Χ από δεκαετίας και με μέση αμοιβή για τις υπηρεσίες του επί σειρά ετών ας πούμε Υ, την τελευταία φορά μετά την παράδοση της δουλειάς του, δεν εισέπραξε το σύνηθες ποσόν Υ, αλλά το 60% του Υ, με τη μοναδική δικαιολογία ότι έτσι είναι, κι άμα θέλει, κι αν τού αρέσει, αλλιώς ας γυρίσει πίσω στην πατρίδα του να βρει εκεί δουλειά!

Το παράδειγμα αυτό, που είναι αληθινό, σίγουρα δεν είναι το μοναδικό, και είναι ακόμα πιο σίγουρο ότι θα αποτελέσει τη νόρμα και για τους υπόλοιπους εξόριστους αυτής της χώρας, όπως ακριβώς είχε συμβεί και με τους μετανάστες από τις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες και την Αλβανία που εισέρρεαν στα μέρη μας για τον ίδιο ακριβώς λόγο που εγκαταλείπουμε εμείς σήμερα τα δικά μας.

Αν λοιπόν συνυπολογίσουμε ότι το ίδιο θα συμβεί και με τους Ιρλανδούς, Ισπανούς και Πορτογάλους εργαζόμενους, που θα συρρέουν μαζικά από την περιφέρεια στο κέντρο για δουλειά, τότε οι εργαζόμενοι αυτοί του κέντρου, της Γερμανίας, Ολλανδίας, κλπ, που τώρα μας χλευάζουν και μας λοιδορούν σαν άχρηστους και σαν τεμπέληδες, ας μη χαίρονται άλλο κι ας ετοιμάζονται σιγά-σιγά να δουν κι αυτοί και τα δικά τους μεροκάματα να κατρακυλάνε. Νόμος είναι αυτός της αγοράς, δεν είναι παίξε γέλασε…

Άσε, που δεν αποκλείεται στο κοντινό μέλλον, να δούμε και πηχυαίους τίτλους στις γερμανικές εφημερίδες, ας πούμε, για τη νέα «ελληνική υγειονομική βόμβα», όπως τώρα δα ανακαλύψαμε ότι μια τέτοια υπάρχει και στην πατρίδα μας που αφορά τους δικούς της ξένους. Τα πιο θανατηφόρα μικρόβια σε μια κοινωνία, δεν είναι τα μικρόβια της χολέρας και της φυματίωσης, αλλά του φασισμού...

Το εργασιακό τοπίο της Γερμανίας

Η ανεργία θερίζει στην Ευρωζώνη, εξ αιτίας των μέτρων λιτότητας για την αντιμετώπιση της κρίσης χρέους: ρευστότητας ή φερεγγυότητας.

Σε όλες τις χώρες, με την Ισπανία και Ελλάδα στην κορυφή, και με τον μ.ο. της ΕΖ γύρω στο 10%. Νούμερο που προκαλεί εφιάλτες στις ΗΠΑ, παρ’ όλο που η ανεργία εκεί είναι κατά τι μικρότερη, ενώ στην ΕΖ το ύψος της το θεωρούν, να μην πω, ακόμα και κάπως σαν ευλογία που θα εξαγνίσει τους αμαρτωλούς.

Σε όλες τις χώρες, εκτός από τη Γερμανία. Εκεί, το Δεκέμβριο, η ανεργία έπεσε σε ιστορικά χαμηλά, στο 6,6%, νούμερο που μετά το 1991 δεν υπήρξε ποτέ χαμηλότερο. Το υψηλότερο ποσοστό το είχε πιάσει το 2005, με 12,5%, κυρίως εξ αιτίας της ξεθεμελίωσης και διάλυσης της εταιρίας «πρώην Ανατολική Γερμανία».

Εύλογα θα μπορούσε να ρωτήσει κανείς ποια είναι η μαγική γερμανική συνταγή. Πέρα από την πάγια και αλάνθαστη μέθοδο να δημιουργείς πραγματικότητες στα μέτρα των στατιστικών στοιχείων, ας δούμε τι λένε και οι ίδιοι οι γερμανοί.

Πρώτα πρώτα επιβλήθηκε μείωση των ωρών εργασίας, πρακτική που ονομάζεται «Kurzarbeit», με το κράτος να επεμβαίνει και να αναπληρώνει μέρος του χαμένου εισοδήματος.

Κατά δεύτερο υιοθετήθηκε από ορισμένες επιχειρήσεις το μέτρο του ευέλικτου χρόνου εργασίας, που σημαίνει περισσότερη δουλειά σε περιόδους αιχμής και λιγότερη σε περιόδους ύφεσης.

Τρίτο, η Γερμανία δεν έζησε το φαινόμενο της φούσκας των ακινήτων, έτσι η κρίση περιορίστηκε κυρίως στις εξαγωγές.

Παρά ταύτα, η εικόνα του εργασιακού τοπίου στη Γερμανία κάθε άλλο παρά ιδανική είναι. Στην πραγματικότητα η ελαστικοποίηση της εργασίας που καθιερώθηκε στις αρχές του 1990, συνετέλεσε στην εξαφάνιση των καλοπληρωμένων, και σταθερών θέσεων. Η εικόνα της Γερμανίας σαν χώρας όπου ο καθένας πληρώνεται καλά αποτελεί πια παρελθόν.

Στη Γερμανία δεν υπάρχει κατώτατος μισθός. Το ότι δεν απαίτησαν την ολοσχερή κατάργησή του στη Ελλάδα, οφείλεται μάλλον στο ότι η κ. Μέρκελ είχε προφτάσει να υποσχεθεί ότι θα τον θεσπίσει ώστε να επανεκλεγεί, καθώς, τουλάχιστον μέχρι πρότινος, όταν τον υποσχόταν, αισθανόταν ήδη στην πλάτη της την ζεστή ανάσα των σοσιαλδημοκρατών του SPD.

Η ελαστικοποίηση της εργασίας έδωσε ώθηση, όχι μόνο στις «Kurtz jobs» που είδαμε πριν, αλλά και στις «mini jobs», ή «one euro jobs» όπως τις λένε χαϊδευτικά, με τις οποίες οι εργαζόμενοι κερδίζουν το μεγα-ποσό των 400 ευρώ μηνιαίως. Το 2010 ένα 17% των εργαζομένων βολευόταν με αυτές τις τελευταίες. Σπάζοντας μια κανονική δουλειά στη μέση, δημιουργείς δυο κακοπληρωμένες και με τον τρόπο αυτό, σπάζεις και την ανεργία στη μέση. Ευφυές!

Άλλο ένα παράδειγμα της αγυρτείας των στατιστικών και γιατί θα πρέπει να είμαστε πολύ επιφυλακτικοί όταν τα χρησιμοποιούμε.

Η Γερμανία κέρδισε στις εξαγωγές, 1) με την σχετική καθήλωση των μισθών του Ιδ. Τομέα, κατά τη δεκαετία 2000-2010, (συνολική αύξηση κατά 21.8%, σε σύγκριση με το 35.5% του μ.ο. της ΕΕ, ενώ αποπληθωρισμένη η αύξηση ήταν σχεδόν μηδενική), και 2) με την υποτίμηση του ευρώ λόγω της κρίσης.

Αυτό όμως μπορεί εύκολα να καταστεί μπούμερανγκ, 1) από την πτώση της ζήτησης στο εσωτερικό της ΕΕ, λόγω της επιβαλλόμενης λιτότητας και 2) από την πτώση των εξαγωγών στην Κίνα, η οικονομία της οποίας ήδη βρίσκεται σε επιβράδυνση και η οποία αναμένεται να επιβραδυνθεί ακόμα παραπάνω από την εντεινόμενη ευρωπαϊκή κρίση, στην οποία έχει τα μέγιστα συμβάλει η ίδια η Γερμανία.

Και απ' ότι λένε τα «στοιχεία», το μπούμερανγκ είναι ήδη έξω από την πόρτα της Γερμανίας. Τα προγνωστικά, μετά βίας ανεβάζουν την ανάπτυξη για το 2012 σ’ ένα πενιχρό 0,7%.

Πτυχιούχοι και ανεργία

Πηγή του διαγράμματος: εδώ

Τι μάς λέει το παραπάνω γράφημα; Ότι η ανεργία των εργαζομένων με πτυχίο, απλό ή ενισχυμένο με μεταπτυχιακά, στις ΗΠΑ τραβάει την ανηφόρα. Από 3,4% το 2000, έφτασε σήμερα αισίως στο 8,4%, αφού έκανε ένα θεαματικό πήδημα το 2008. Η συνολική ανεργία είναι στο 9,9% εδώ και καιρό, όπερ σημαίνει ότι είτε έχεις πτυχίο, είτε δεν έχεις, το ίδιο και το αυτό.

Ποια συμπεράσματα βγαίνουν;

1) ότι η θεωρία, για την οποία τιμήθηκε και με βραβείο Νόμπελ ο ultra νεοφιλελεύθερος Πισαρίδης, σύμφωνα με την οποία δουλειές υπάρχουν, μόνο που αυτές δεν βρίσκονται στο ίδιο σταυροδρόμι με αυτούς που τις ψάχνουν, κι αυτό για διάφορους λόγους, όπως για παράδειγμα, επειδή δεν μπορούν να πουλήσουν τα σπίτια τους και να μετακινηθούν, (θεωρία του άλλου πολυ-τιμημένου και ανεκδιήγητου A. Ostwald), είναι επιεικώς για τα μπάζα. Και να σκεφτείς ότι το συμπέρασμα αυτό είχε βγει μέσα από σχοινοτενείς αναλύσεις, μακροσκελείς εξισώσεις και υψιπετή μαθηματικά!

2) ότι η αγορά, ή ότι έχει απομείνει από αυτή στις αναπτυγμένες χώρες δεν χρειάζεται πλέον εξειδικευμένους σε τόση ποσότητα όπως την προηγούμενη περίοδο του '60-'80. Γιαυτό άλλωστε και ιδιωτικοποιούνται τα πανεπιστήμια, γιαυτό άλλωστε και θεσπίζονται δίδακτρα εκεί όπου δεν υπάρχουν, και τριπλασιάζονται (ΗΒ), εκεί που ήδη υπήρχαν. Ξεχάστε τα πολλά πολλά πτυχία. Όσοι ακόμα τα θέλουν, θα πρέπει να τα χρυσοπληρώνουν, δηλαδή οι συνήθεις ύποπτοι. Εφ' όσον η εκπαίδευση γίνεται προϊόν μοιραία θα ακολουθήσει τους νόμους της αγοράς. Για να περιοριστεί η ζήτηση θα πρέπει να ανέβουν οι τιμές.

3) ότι οι οικονομολόγοι ό,τι είχαν να πουν το είπαν. Η βασιλεία τους πλέον τελειώνει όχι για κανένα άλλο λόγο, αλλά γιατί έχουν αρχίσει να πολλαπλασιάζονται τα παραδείγματα τα οποία δείχνουν ολόγυμνη την ανεπάρκεια των εργαλείων και των θεωριών τους. Για να μη διασυρθούν ακόμα παραπέρα ας γυρίσουν όσο είναι καιρός στα σχολειά και τα γραφεία τους και ας αφήσουν τη διαχείριση των κοινών στην πολιτική.

Tέλος εποχής...

McJobs

Μπορεί να δολοφονήθηκε ο Μπιν Λάντεν, μπορεί να συμβεί το ίδιο και με τον Καντάφι, ακόμα και με τον Αχμαντινετζάντ, η πλειοψηφία όμως των αμερικανών θα συνεχίσει να παραμένει απελπισμένη και σκυθρωπή. Κι ο λόγος, δεν είναι μόνο η ανεργία που έχει στυλώσει τα ποδάρια και δεν λέει να φύγει, αλλά κυρίως η εγκατάλειψη της ελπίδας ότι ακόμα και αν προέκυπταν δουλειές, δεν θα ήταν τέτοιες που θα μπορούσαν να συγκρατήσουν τα νοικοκυριά από την ελεύθερη πτώση προς τη φτώχεια. Τουλάχιστον αυτά λένε η καθημερινή εμπειρία, οι αριθμοί και τα στοιχεία.

Την 19^η Απριλίου η εταιρία McDonalds ανακοίνωσε την πρόσληψη σε μια μόνο μέρα 62,000 νέων υπαλλήλων για όλη την Αμερική, και στα γραφεία της συνωστίστηκαν ούτε λίγο, ούτε πολύ κοντά στο ένα εκατομμύριο. Όχι φυσικά για τους υψηλούς μισθούς και την προοπτική καριέρας, αλλά για τη φρατζόλα το ψωμί και των παιδιών το γάλα. 14 εκατ. οι (επίσημοι) άνεργοι, κι ένα ακόμα εκατομμύριο για όσους σταμάτησαν να ψάχνουν από κούραση και απογοήτευση. Ακόμα και τα 8 δολάρια την ώρα, που προσέφεραν, τα μισά απ’ όσα θα έπαιρναν αν έβρισκαν δουλειά σε μια μεσαία βιομηχανία, από το τίποτα, είναι τουλάχιστον κάτι. Οι δουλειές McJobs είναι πια πραγματικότητα, που δεν μπορείς να αρνηθείς, καταχωρημένες μάλιστα και στα επίσημα λεξικά.

Από όλες τις νέες θέσεις εργασίας που δημιουργήθηκαν στις ΗΠΑ από το 2008 και εντεύθεν, περίπου οι μισές αφορούσαν δουλειές όπως οι παραπάνω, και μόνο το 14% αντιστοιχούσε σε θέσεις με αξιοπρεπείς μισθούς. Για δε το 2010, μια στις τέσσερις δουλειές ήταν προσωρινής απασχόλησης. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι η εικόνα αυτή είναι πρόσκαιρη και συγκυριακή, αλλά όπως λένε και οι αριθμοί, πρόκειται για μια ξεκάθαρη τάση της οικονομίας η οποία ακολουθεί την ίδια ρότα, σταθερά, εδώ και τρεις δεκαετίες.

Κι όχι μόνο στις ΗΠΑ, αλλά παντού, και φυσικά και στην Ελλάδα. Στο 1^ο δίμηνο του τρέχοντος έτους, για παράδειγμα, οι θέσεις μερικής απασχόλησης αντιστοιχούσαν στο 42% των νέων προσλήψεων, ενώ την ίδια εποχή πέρσι, στο 30%, έχοντας ως αποτέλεσμα τη διεύρυνση των εισοδηματικών ανισοτήτων, με ένα στρατό να συνωστίζεται στα κατώτερα κλιμάκια και κάποιες μερίδες, σαφώς μικρότερες αριθμητικά, να καλπάζουν προς τα ανώτερα.

Αν η παρούσα κρίση διεύρυνε ακόμα περισσότερο τις εισοδηματικές ανισότητες, σε βαθμό όμοιο με αυτές που επικρατούσαν προ του κραχ του ’29, κατά τον ίδιο τρόπο οι ίδιες οι μεγάλες εισοδηματικές ανισότητες έχουν σαν αποτέλεσμα την πρόκληση οικονομικών κρίσεων, όπως η σημερινή, για το λόγο ότι τα εισοδήματα που υπολείπονται τείνουν να αναπληρώνονται μέσω του δανεισμού από το πλεόνασμα των υψηλότερων εισοδημάτων, τα οποία αυξάνοντας έτσι τα κέρδη τους, επιτείνουν, μέσω ενός θετικά ανατροφοδοτούμενου κύκλου το εισοδηματικό άνοιγμα, μέχρι το μεγάλο «μπαμ».

Νέοι, μορφωμένοι και άνεργοι

Ένα από τα κοινά χαρακτηριστικά των τελευταίων εξεγέρσεων στην Τυνησία και Αίγυπτο ήταν ότι ξεκίνησαν αυθόρμητα από ανέργους ή υποαπασχολούμενους νέους, με αρκετούς από αυτούς σπουδαγμένους, με περγαμηνές και με πτυχία. Γεγονός εν μέρει κατανοητό, μια και οι χώρες της Βορείου Αφρικής και της Μέσης Ανατολής κατοικούνται κυρίως από νεαρόκοσμο, με περίπου το 60% του πληθυσμού να είναι ηλικίας κάτω των 30. Ήδη από καιρό, η Παγκόσμια Τράπεζα είχε βγάλει ραπόρτο με το οποίο προειδοποιούσε για την πολιτική επικινδυνότητα της συγκεκριμένης ηλικιακής κατηγορίας, χωρίς όμως μέχρι τώρα, παρά μόνο πρόσφατα, να έχει επιβεβαιωθεί. Ώσπου ήρθε η στιγμή που η φωτίτσα που καρβούνιασε το κορμί του Μπουαζίζι να φουντώσει τόσο, που να ξαπλωθεί μέχρι την άλλη μεριά της ηπείρου, στην Αίγυπτο, να περάσει απέναντι στη Συρία και Ιορδανία, και να πάρει να κατηφορίζει προς το νότο, μέχρι την Υεμένη.

Η ανεργία των νέων σε όλο τον αραβικό κόσμο είναι από τις μεγαλύτερες παγκοσμίως, αγγίζοντας κατά μέσο όρο το 25% του πληθυσμού των 30 και κάτω, ενώ όπως επισημαίνει ο αραβικός οργανισμός εργασίας η τάση είναι να αυξάνεται με μεγαλύτερο ρυθμό όμως ανάμεσα στους μορφωμένους, απ’ ότι ανάμεσα στους ανειδίκευτους.

Η Τυνησία δεν αποτελεί τη χειρότερη περίπτωση στο αραβικό κόσμο, όσον αφορά το μορφωτικό επίπεδο και το βαθμό φτώχειας των κατοίκων της. Παρ’ όλα αυτά η επίσημη συνολική ανεργία βρίσκεται στο 14%, ενώ γίνεται διπλάσια μεταξύ των νέων και ειδικά των μορφωμένων. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, οι μισοί περίπου από τους απόφοιτους πανεπιστημίου την περίοδο 2006-2007 δεν είχαν καταφέρει να βρουν δουλειά ένα χρόνο μετά την αποφοίτησή τους, υπολογιζόμενοι στους 336,000, για να δώσουμε ένα ενδεικτικό νούμερο.

Αλλά, ούτε κι από ξένες επενδύσεις στερήθηκε η χώρα, με τη διαφορά όμως ότι τα χρήματα και οι δουλειές εισέρεαν σταθερά στα παραθαλάσσια τουριστικά θέρετρα και γύρω από τα ξενοδοχεία, ενώ η ενδοχώρα παρέμενε στάσιμη, δίχως αναπτυξιακή προοπτική. Επόμενο ήταν οι περισσότεροι νέοι να μην έχουν και πολλές επιλογές, με την επακόλουθη κρίση να κάνει μια κατάσταση δύσκολη ακόμα δυσκολότερη.

Η Αίγυπτος από την άλλη, πάσχει κι αυτή από την ίδια ακριβώς αρρώστια· νέοι, μορφωμένοι και άνεργοι. Οι Αιγύπτιοι γονείς πασχίζουν πάρα πολύ, (σ’ αυτό δε, μοιάζουν πολύ με τους δικούς μας), να εξασφαλίσουν το μέλλον των παιδιών τους. Η ζήτηση πανεπιστημιακών σπουδών είναι πολύ μεγάλη, η εισαγωγή γίνεται μέσω ιδιαίτερα σκληρών παν-αιγυπτιακών εξετάσεων, και τα ιδιαίτερα μαθήματα, όπως κι εδώ, βρίσκονται στην ημερήσια διάταξη. Δυστυχώς όμως, οι 700,000 που αποφοιτούν ετησίως από τα πανεπιστήμια βρίσκονται αντιμέτωποι με 200,000 μόνο θέσεις εργασίας, (στοιχεία του 2005), με αποτέλεσμα την υποαπασχόληση και τη διόγκωση της δυσαρέσκειας.

Στη Συρία η επίσημη ανεργία σ’ όλο τον πληθυσμό είναι στο 11%, (ανεπίσημα στο 20%), αλλά για τους απόφοιτους πανεπιστημίου τα πράγματα δεν είναι καλύτερα, αφού αναγκάζονται να παίρνουν πολύ κακοπληρωμένες δουλειές και φυσικά χωρίς συνταξιοδοτικά δικαιώματα. Τα στοιχεία δείχνουν ότι το 80% των αποφοίτων μπορεί να περιμένει ως και τέσσερα χρόνια για μια κανονική θέση εργασίας. Αρκετοί επιχειρούν να μεταναστεύσουν σε άλλα αραβικά κράτη, αλλά κι εκεί η κατάσταση δεν είναι καλύτερη.

Το εργασιακό αδιέξοδο όμως δεν αποτελεί προνόμιο των αραβικών χωρών μόνο, και τούτο παρά το γεγονός ότι το ΑΕΠ τα τελευταία χρόνια μεγεθυνόταν με πολύ μεγαλύτερους ρυθμούς απ’ ότι στη Δύση.

Μια ματιά και στην Ευρώπη δείχνει την ίδια ακριβώς τάση. Σύμφωνα με τη Eurostat, το Δεκέμβρη του 2009 η συνολική ανεργία των νέων, των κάτω των 25, ήταν 21% στην ευρωζώνη και 21.4% στην ΕΕ27, ενώ την ίδια περίοδο του 2008 τα αντίστοιχα ποσοστά ήταν 17% και 16.9% αντίστοιχα, δηλαδή εξ ίσου απογοητευτικά. Τα υψηλότερα ποσοστά δε, παρατηρήθηκαν στην Ισπανία (44.5%) και Λετονία (43.8%).

Στην Αγγλία σοκ προκάλεσε η δημοσίευση των πλέον πρόσφατων στατιστικών στοιχείων για την ανεργία των νέων πανεπιστημιακής μόρφωσης. Μέσα σ’ ένα χρόνο από το 11% σχεδόν διπλασιάστηκε, χτυπώντας ένα 20.3%. Έτσι δεν προκαλεί έκπληξη η διαπίστωση ότι ταυτόχρονα αυξάνεται και ο αριθμός αυτών που αναγκάζονται να εργαστούν σε θέσεις χαμηλής εξειδίκευσης όπως σερβιτόροι και ταμίες σε supermarkets.

Σ’ όλο τον κόσμο λοιπόν παρατηρείται το ίδιο σε γενικές γραμμές, φαινόμενο, το οποίο συνοψίζεται στην αναντιστοιχία ανάμεσα στις δεξιότητες των νέων που λαμβάνουν τριτοβάθμια εκπαίδευση και των δεξιοτήτων που (δεν) απαιτούνται, οδηγώντας έτσι στην ανεργία και την υποαπασχόληση.

Η δυσαρμονία αυτή θα μπορούσε ν’ αποδοθεί είτε στο ότι το μαζικό πανεπιστήμιο των μεταπολεμικών χρόνων έφτασε σε κάποιο ανώτατο όριο, είτε στο ότι η ίδια η οικονομία έφτασε σε κάποιο αντίστοιχο κατώτατο όριο, εξ αιτίας της αδυναμίας παραγωγής ικανών και εξειδικευμένων θέσεων εργασίας, ώστε να τους απορροφά. Δεδομένης της συνεχόμενης μείωσης των παραγωγικών θέσεων εργασίας στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη και της αντικατάστασής τους από θέσεις εργασίας στον τομέα των υπηρεσιών, θα λέγαμε ότι το πρόβλημα βρίσκεται από τη μεριά της οικονομίας και όχι από τη μεριά του πανεπιστημίου.

Και τι γίνεται επ’ αυτού; Ακριβώς το ανάποδο. Δηλαδή, αντί για τον αναπροσανατολισμό της οικονομίας, συρρικνώνονται τα πανεπιστήμια, με τον απλό τρόπο της εισαγωγής, και εκεί όπου ήδη υπάρχουν, της σημαντικής αύξησης των διδάκτρων. Η αντίστροφη μέτρηση για την επάνοδο στην εποχή όπου τα πανεπιστήμια προορίζονταν για την ελίτ έχει ήδη αρχίσει।

Φέρνει η Ανάπτυξη Δουλειές;

Έχω ασχοληθεί αρκετές φορές με το θέμα της ανεργίας, και πώς να μην το κάνω, μιας και το να είναι κάποιος άνεργος είναι το χειρότερο που μπορεί να του συμβεί, μετά φυσικά από το να αρρωστήσει σοβαρά.

Η πιο διαδεδομένη άποψη είναι ότι τις δουλειές τις φέρνει η ανάπτυξη. Πώς μετριέται η ανάπτυξη; Με ένα μόνο τρόπο, με την άνοδο του ΑΕΠ. Υπενθυμίζουμε ότι το ΑΕΠ είναι ένας ντορβάς όπου αθροίζονται όλες οι δαπάνες: των νοικοκυριών, του στρατού, των επιχειρήσεων, του κράτους, καθώς και οι εξαγωγές. Υπάρχουν πολλές αντιρρήσεις για τη σημασία του, αλλά δεν είναι επί του παρόντος.

Η Ελλάδα, όπως φαίνεται και στο παρακάτω γράφημα, από το 1994 και εντεύθεν παρουσιάζει αυξητικούς ρυθμούς ανάπτυξης, δηλαδή μεγέθυνσης του ΑΕΠ, ενώ από το 1998 μέχρι και το 2008 ο ρυθμός ανάπτυξης σταθεροποιείται γύρω στο 4% .

Αν παράλληλα κοιτάξουμε και τη μεταβολή της ανεργίας στο ίδιο διάστημα βλέπουμε από τον παρακάτω πίνακα, ότι είναι μεν πτωτική αλλά παραμένει σε υψηλά επίπεδα κοντά στο 10%, ενώ στη βόρεια, ανατολική και δυτική Ελλάδα η κατάσταση είναι επιεικώς απελπιστική.

Ας επιστρατεύσουμε και ένα τρίτο πίνακα, ο οποίος δείχνει τη χρονική εξέλιξη του ποσοστού του πληθυσμού που βρίσκεται κάτω από το όριο της φτώχειας

Επειδή ο πίνακας σταματάει στο 2004, από άλλη πηγή βρήκαμε ότι για το 2005 και το 2006 το ποσοστό αυτό ισούται με 20% και 21% αντίστοιχα. Δηλαδή, ουδεμία μεταβολή.

Μαζεύοντας όλα αυτά τα στοιχεία, συμπεραίνουμε ότι ο σημαντικός ρυθμός μεγέθυνσης της οικονομίας, όπως αποτυπώνεται στο ΑΕΠ δεν έφερε ούτε δουλειές, ούτε το ποσοστό φτώχειας μείωσε.

Άρα, πού πήγε το ΑΕΠ όλα αυτά τα χρόνια;

Υ.Γ. Δείτε και μια παρεμφερή πρόσφατη ανάρτηση: Τι θρέφει το θεριό της ανεργίας;

Τι τρέφει το θεριό της ανεργίας;

Τι γίνεται όταν δίπλα στα νούμερα που σού κελαηδάνε χαρούμενα στ’ αυτί ότι η οικονομία έχει πάρει τα ‘πάνω της και σκαρφαλώνει, έρχονται και κάθονται και κάποια άλλα που σού μουρμουρίζουν μοιρολόγια; Κοντολογίς, πώς έρχεσαι να δικαιολογήσεις τ’ αδικαιολόγητα ότι παρά την πολυθρύλητη ανάκαμψη και το φούσκωμα του ΑΕΠ, οι δουλειές δεν λένε να ‘ρθουν; Άντε, να πεις ότι αργήσανε στο ραντεβού κατά μια μέρα, κατά μια βδομάδα, άντε κατά ένα μήνα. Αλλά, τι γίνεται όταν ο μήνας γίνεται πια χρόνος;

Όπως καταλάβατε μιλάμε για την Αμερική. Η ανεργία, παρά την πανηγυρική διακήρυξη του τέλους της ύφεσης, κατά πολλούς μάλλον μονομερώς, και εν τη απουσία της ύφεσης της ίδιας, η οποία φαίνεται να έχει άλλη γνώμη, παραμένει πεισματικά κολλημένη στο 10%. Νούμερο αυθαίρετο εν πολλοίς, όπως και άλλα πολλά δηλαδή, κι ας κατηγορούνε την τάλαινα πατρίδα μας για greek statistics, μιας και στην τιμή αυτή λείπουν οι μισοί κι άλλοι τόσοι, αυτοί δηλαδή που κουράστηκαν να ψάχνουν και τα παρατήσανε, αυτοί που δουλεύουν για μια δυο ώρες το μήνα και βαφτίζονται εξ ίσου αυθαίρετα και εκ του πονηρού εργαζόμενοι, κι αυτοί που παρά τη θέλησή τους εργάζονται σε part-time δουλειές. Η παραπάνω σούμα δίνει ένα διόλου ευκαταφρόνητο, μα κι ανησυχητικό 17%.

Μετά τη διαπίστωση της κατάστασης, έρχεται συνήθως η ανάλυση και στο κατόπι η …θεραπεία.

Στο στάδιο της ανάλυσης λοιπόν με το οποίο θ’ ασχοληθούμε στα επόμενα, οι οικονομολόγοι μετά από συσκέψεις επί συσκέψεων, και μετά από την επιστράτευση του περίφημου νόμου του Okun και της εξ ίσου περίφημης καμπύλης Beveridge, αποφάνθηκαν ότι παρ’ όλο που δουλειές υπάρχουν, παρ’ όλο που επενδύσεις γίνονται, η ανεργία έχει στυλώσει τα ποδάρια και δεν λέει να υπακούσει ούτε στον κ. Okun ούτε στον κ. Beveridge. Τις πταίει λοιπόν;

Πρώτα-πρώτα η ανεργία, η οποία πήγε στα καλά καθούμενα και έγινε «δομική».

Μετά, δε θέλει και πολλή σκέψη, φταίχτες είναι οι ίδιοι οι εργαζόμενοι, οι οποίοι παρ’ όλο που οι δουλειές πέφτουν στα πόδια τους γονατιστές, αυτοί τις απωθούν προκλητικά, αδυνατώντας από τεμπελιά και μόνο, να στρώσουν τον κώλο του και να εξελιχτούν από οικοδόμοι, φρεζαδόροι, ή υδραυλικοί που είναι, σε καθηγητές, γιατρούς κλπ όπου υπάρχουν κενές θέσεις.

Ύστερα, λίγο τα επιδόματα ανεργίας από τη μια, (σε μερικές πολιτείες λέγεται ότι δίνονται για 99, από 26 βδομάδες που ήταν πριν), λίγο τα επιδόματα αλληλεγγύης από την άλλη, κάποιο καλούδι στα ξαφνικά από τον ουρανό και νάσου πλαδαρεύουν οι εργαζόμενοι και αράζουν.

Και τέλος τέλος η ιδιοκτησία. Μάλιστα! Οι πιο παλιοί ίσως να θυμόσαστε μια παλιότερη ανάρτηση, όπου ο κ. καθηγητής Andrew Oswald από το Warwick, είχε αποδείξει σε μακροσκελείς και περισπούδαστες μελέτες ότι η ιδιοκτησία αυξάνει την ανεργία. Για το λόγο ότι κάθε ακίνητη περιουσία, όπως κατοικία, εξοχικό, κλπ, αποτελούν τροχοπέδη στην μετακίνηση των εργαζομένων στους τόπους όπου η εργασία τους καλεί. Το ίδιο και τώρα. Το σενάριο λοιπόν έχει ως εξής. Ενώ στην προ της κρίσης εποχή, ο κάθε συνετός εργαζόμενος μπορούσε πάραυτα να πουλήσει το σπίτι του στον ένα τόπο και να αγοράσει κάποιο άλλο σε έναν άλλο, τώρα με την κρίση και την πτώση στις τιμές των σπιτιών, τέτοιου είδους αγοροπωλησίες είναι πολύ δύσκολο να γίνουν, οπότε οι εργαζόμενοι που έχουν χάσει τη δουλειά τους μένουν αναγκαστικά αγκυροβολημένοι στα σπίτια τους και τις αυλές τους, τροφοδοτώντας με τον τρόπο αυτό τον αδηφάγο δείκτη ανεργίας και στραπατσάροντας την εικόνα της πατρίδας τους.

Μετά απ’ όλα αυτά, αγαπητοί μου, έχω έτοιμη και ‘γω μια μελέτη να καταθέσω, η οποία αποδεικνύει πόσο εφικτή είναι η μετακίνηση όχι βέβαια πουλώντας το σπίτι, αλλά νοικιάζοντάς το. Μου πήρε βέβαια χρόνια, αλλά επιτέλους το απέδειξα!