Αλητείες, με πρόσχημα τον Δαρβίνο

Επ’ ευκαιρία των γενεθλίων του Δαρβίνου, ο Guardian της περασμένης Κυριακής (12/2) αφιέρωσε ένα κείμενο για την περίεργη, όσο και επικίνδυνη στροφή που πήρε η εκστρατεία των αρνητών της θεωρίας της εξέλιξης στις ΗΠΑ.

Η ιστορία δεν είναι πρόσφατη, έχει κάμποσα χρονάκια στην πλάτη της και συνδέεται με την επίμονη προσπάθεια ορισμένων κύκλων να εισάγουν τη διδασκαλία του «δημιουργισμού» στα δημόσια σχολεία των ΗΠΑ παράλληλα ή στη θέση της δαρβινικής θεωρίας, με το σκεπτικό ενός άκρατου σχετικισμού, ότι κάθε θεωρία οφείλει να διδάσκεται ισότιμα στα σχολεία. Η θρησκευτική αυτή πεποίθηση που αξιώνει status θεωρίας, ανάλογης με αυτήν της φυσικής επιλογής, λίγο πολύ πρεσβεύει ότι ο,τιδήποτε περπατάει, κολυμπάει, πετάει ή στέκεται στο σύμπαν, έμψυχο ή άψυχο αποτελεί έμπνευση και δημιουργία ενός υπερφυσικού όντος, δηλαδή του Θεού. Και ο λόγος που αντιμάχεται τη θεωρία του Δαρβίνου είναι ότι η τελευταία αφ’ ενός παρακάμπτει το Θεό, αφ’ ετέρου, όντας άθεη, καθίσταται υπεύθυνη από το Ναζισμό, ως τον Κομμουνισμό, και για οτιδήποτε άλλο κακό βάνει ο νους του ανθρώπου.

Κανείς θα περίμενε ότι η εκστρατεία αυτή, η οποία παρεμπιπτόντως άνθισε ιδιαίτερα στα χρόνια των Μπους, πατέρα και υιού, θα είχε τελειώσει το 1987, με την απόφαση του ανώτατου δικαστηρίου των ΗΠΑ, σύμφωνα με την οποία η διδασκαλία του δημιουργισμού στα σχολεία της Λουιζιάνα βρέθηκε αντισυνταγματική, αλλά και μετά από μια μεταγενέστερη απόφαση από το πολιτειακό δικαστήριο της Πενσυλβάνια, το 2005, με το ακριβώς ίδιο σκεπτικό.

Κι όμως, εν έτη 2012 όχι ένα, όχι δυο, αλλά έξι νομοσχέδια έχουν πάρει σειρά σε ισάριθμα νομοθετικά σώματα με στόχο την υπονόμευση της διδασκαλίας της δαρβίνειας θεωρίας: δυο στο Νιου Χάμσαιρ, δυο στο Μισούρι, κι από ένα στην Ινδιάνα και Οκλαχόμα.

Όπως εκτιμά η αρθρογράφος Κatherine Stewart, κανένα από τα εν λόγω νομοσχέδια δεν πρόκειται να περάσει και να αναβαθμιστεί σε νόμο, αλλά το γιατί συμβαίνει αυτή η μαζική προσφυγή αυτή τη στιγμή, είναι ένα ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί. Τέτοια μαζική επίθεση, μόνο τυχαία δεν πρέπει να είναι.

Και το κουμπί βρίσκεται στην Οκλαχόμα, όπου το «αντι-εξελικτικό» νομοσχέδιο κατατίθεται ταυτόχρονα και με νομοσχέδιο για την απαγόρευση της «θεωρίας» της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Το ίδιο συμβαίνει και στο Τενεσσί, όπου κι εδώ παρατηρείται το αυτό φαινόμενο, η αφύσικη δηλαδή σύνδεση δυο διαφορετικών θεωριών που πρέπει ταυτόχρονα να καταπολεμηθούν.

Κάποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι το πρόβλημα είναι πολιτισμικό. Δηλαδή, ότι αυτοί που δεν καλύπτονται από την εξέλιξη, μπορεί ταυτόχρονα να μην θέλουν ν’ ακούσουν και για την ύπαρξη του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής. Δεν θα προκαλούσε έκπληξη η στάση αυτή αν η διακύβευση ως προς το δεύτερο δεν ήταν τεράστια. Είναι γνωστό ότι η εκστρατεία διασποράς αμφιβολιών ως προς το πολύ-τεκμηριωμένο γεγονός της κλιματικής αλλαγής χρηματοδοτείται αδρά από τις μεγάλες πετρελαϊκές εταιρίες, οι οποίες και δεν θα ήταν ευχαριστημένες να υποστούν το κόστος της υπερθέρμανσης από την καύση υδρογονανθράκων.

Η στρατηγική λοιπόν είναι απλή και ταυτόχρονα σατανική: Βάλε και τις δυο θεωρίες μαζί στο ίδιο καλάθι, εκμεταλλεύσου το πάθος που εγείρει η μια, δηλαδή το αντι-δαρβινικό μένος, και κατεύθυνέ το εκεί όπου πρέπει να εκφραστεί, εκεί δηλαδή όπου απειλείται το χρήμα.

Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Αυτοί που προωθούν τα παραπάνω νομοσχέδια, είναι οι ίδιοι οι οποίοι ταυτόχρονα επιτίθενται και στη δημόσια εκπαίδευση. Στην Οκλαχόμα, για παράδειγμα, ενώ ο γερουσιαστής Brecheen πολεμάει τις δυνάμεις του υλισμού και της εξέλιξης, την ίδια στιγμή κατακρεουργεί την επιδότηση των σχολείων, προωθώντας ταυτόχρονα την εκχώρηση της δημόσιας εκπαίδευσης σε ιδιώτες, οι οποίοι δια μέσου του συστήματος των κουπονιών, νέμονται με το αζημίωτο τους δημόσιους πόρους. Το ίδιο ακριβώς σκηνικό στήνεται και στην Ιντιάνα.

Το Ινστιτούτο Heartland, το οποίο προικοδοτείται από πετρελαϊκές εταιρίες ακριβώς για να διαχέει αμφιβολίες ως προς το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής, ταυτόχρονα αποτελεί και επιφανή προπαγανδιστή των σχολικών κουπονιών. Το ίδιο πράττει και το Discovery Institute, η κυρίαρχη φωνή στις ΗΠΑ υπέρ του ευφυούς σχεδιασμού από τη μια και της ιδιωτικοποίησης της παιδείας, από την άλλη.

Αν δεν μπορείς να εξαφανίσεις την επιστήμη και την επιστημονική σκέψη, τουλάχιστον κάνε ότι μπορείς για να εξαφανίσεις τα σχολεία. Απλή σκέψη, θα έλεγε κανείς, η οποία όμως χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια για ν’ ανασυρθεί μέσα από τους δαιδαλώδεις διαδρόμους που χρησιμοποιεί για να μεταμφιέζεται και να καλύπτει τα ίχνη και τις πηγές της.

Όταν ο Δαρβίνος εξέδιδε το μεγαλόπνοο έργο του το 1859, πού να το φανταζόταν με τι αλήτες θα έμπλεκε 150 χρόνια μετά.

Άνθρωπος: Το Ατελές Δημιούργημα της Φύσης

Όσοι βαυκαλίζονται ότι ο άνθρωπος είναι το τελειότερο πλάσμα της Δημιουργίας θα πρέπει να αναθεωρήσουν τάχιστα τις απόψεις τους. Μπορεί να μάς ξεγελάει η αναπτυγμένη του ικανότητα σκέψης και ομιλίας, χαρίσματα τα οποία δυστυχώς τείνει με τον καιρό να χάσει, μπορεί να μάς ξεγελούν τα τεχνολογικά του επιτεύγματα, αλλά τέλειος δεν είναι, κι ούτε ο θεός είχε ιδιαίτερα κέφια όταν τον έφτιαχνε.

Όσοι πιάστηκαν στα δίχτυα των θεολόγων ή των ντετερμινιστών εξελικτικών βιολόγων, με τους πρώτους να σείουν επιδεικτικά το μπανεράκι της τελειότητας για να εφεύρουν τον θεό και να δικαιολογούν την ύπαρξή τους, και τους δεύτερους να κουνάνε επίσης επιδεικτικά τις αφηγήσεις τους σχετικά με την τελειότητα της φυσικής επιλογής για να δικαιολογούνε τις καριέρες τους, ας φροντίσουν να ξεπιαστούν. Τα στοιχεία είναι συντριπτικά εναντίον τους.

Ούτε το πολυπαινεμένο μάτι είναι το τέλειο όργανο, (αρκετά ενεργοβόρο για τη δουλειά που κάνει, με πολλά κινούμενα στοιχεία και με περιορισμένες δυνατότητες), ούτε η καρδιά είναι καλά σχεδιασμένη, ούτε το πεπτικό και αφοδευτικό σύστημα μπορούν να καυχώνται για την οικονομία και τον βέλτιστο ως προς το αποτέλεσμα σχεδιασμό τους. Ένας καρδιολόγος και ένας εντερολόγος αν έχουν λίγο μυαλό θα σας το επιβεβαιώσουν.

Παρά το γεγονός ότι με τα φυτά και τα ζώα είχα ανέκαθεν καλή σχέση, με τη φυτολογία και τη ζωολογία, την κάκιστη! Την πρώτη μου νευρολογική σύγχυση, κρίση και κατάρρευση την είχα όταν έπρεπε στο σχολείο να μάθω απ’ έξω τον φασίολο, τα μονοκοτυλήδονα και τα δικοτυλήδονα, τα οποία αδυνατούσα να ξεχωρίσω και να απομνημονεύσω. Με τα χρόνια κατάλαβα πόσο χρήσιμο θα ήταν αν τα ήξερα και τώρα τελευταία συνειδητοποίησα πόσο συναρπαστικά ποικίλη και απρόσμενη είναι η ζωή και η συμπεριφορά των όντων όλων, πλην του ανθρώπου. Στερνή μου γνώση...

Κατά καιρούς λοιπόν με πιάνω να στέκομαι με γνήσιο ενδιαφέρον πάνω από μελέτες σχετικές με τα χούγια ζώων, πτηνών, ερπετών. Να για παράδειγμα τις προάλλες διάβαζα για κάποιες αδίσταχτες σφήκες που στα καλά καθούμενα βάζουν στο μάτι και κουρσεύουν αθώες κι αμέριμνες κάμπιες, στις πλάτες των οποίων ξεφορτώνουν με το στανιό τ’ αυγά τους για να τούς τα αναστήσουν οι ξένες, κι όχι αυτές οι ακαμάτρες. Κι όχι μόνο αυτό, αλλά φροντίζουν κι από πάνω να τις αδρανοποιούν με κάποιον έξυπνο ιό, ώστε να μην βγάζουν κιχ οι κακομοίρες απ’ το παραπανίσιο φορτίο. Παστρικές δουλειές!

Τι έχουν καταφέρει οι άνθρωποι γιαυτό; Τίποτα που να δρα αυτόματα κι αποτελεσματικά. Μόνο μαλλιάζει η γλώσσα τους από το πολύ το μπίρι-μπίρι στην προσπάθεια να εξασκήσουν την αμφίβολη τεχνική της πειθούς. Κι ύστερα σου λένε ότι η γλώσσα αποτελεί συγκριτικό πλεονέκτημα σε σχέση με τα ζώα που την στερούνται. Τρίχες, ανθρώπινοι ναρκισσισμοί!

Αλλά αυτό δεν είναι τίποτε μπροστά σε μια άλλη μελέτη που ήρθε στα χέρια μου πριν από λίγο, σχετικά με την πανουργία των αρσενικών μυγών (fruit flies or drosophila melanogaster) πάνω στις θηλυκές. Οι συγκεκριμένες μύγες λοιπόν για να μαθαίνετε, ακολουθούν ένα σταθερό ημερήσιο πρόγραμμα, ξυπνούν το πρωί, πλένονται, ντύνονται, στολίζονται κάνουν με επιμέλεια τις δουλειές τους, σφουγγάρισμα, ψώνια, μαγείρεμα και τα λοιπά, παίρνουν ένα μεσημεριανό υπνάκο και κατά το βραδάκι ψόφιες στην κούραση, τού δίνουν και καταλαβαίνει μέχρι το πρωί. Κάποιες δε, μπορεί και να ροχαλίζουν, αλλά αυτό δεν είναι ακόμα επιστημονικώς τεκμηριωμένο. Τη ρουτίνα αυτή φαίνεται να την ακολουθούν αδιαλείπτως και τα αρσενικά και τα θηλυκά. Όλα όμως τα θηλυκά;

Ε!, Όχι, κι όλα, αποφαίνεται με βεβαιότητα ο καθηγητής Elwyn Isaac, ειδικός Άρχοντας επί των Μυγών. Μόνο τα ανύπαντρα διατηρούν το προνόμιο της μεσημεριανής σιέστας, ενώ για τα παντρεμένα θηλυκά η ζωή φανερώνεται από την πρώτη κιόλας μέρα με το σκληρό της πρόσωπο. Ενδελεχείς παρατηρήσεις έδειξαν ότι τα θηλυκά με το που παντρεύονται και νοικοκυρεύονται κάτι παθαίνουν στα ξαφνικά, κι από κει που τεμπέλιαζαν τα μεσημέρια δεν λένε να βάλουν κώλο κάτω. Πάνε κι οι σιέστες, πάνε κι όλα τα καλά. Αντ’ αυτού παίρνουν κάμπους και βουνά για να ψωνίσουν τα καλύτερα φρούτα, λιώνουν παπούτσια στο να ψάχνουν το καλύτερο κρεβατάκι για τα μωρά που θα γεννήσουν και γενικά η ζωή τους μετατρέπεται σ’ ένα ντελίριο υπερ-εργασίας, υπερ-δραστηριότητας και φυσικά νευρικής υπερδιέγερσης.

Κάτι βέβαια είχε αρχίσει να υποψιάζεται ο κύριος καθηγητής, αλλά δεν ήταν δυνατόν να το χωνέψει, παρά το γεγονός ότι τα πειράματά του τού έδειχναν σαφώς ότι δεν έκανε λάθος. Τι συμβαίνει λοιπόν; Οι αρσενικές μύγες με το που παντρεύονται, άκου να δεις τι σκαρφίζονται(!), εκκρίνουν ένα ειδικό πεπτίδιο με το οποίο επικαλύπτουν γύρω γύρω το σπέρμα τους. Τα νιόπαντρα τώρα θηλυκά, λυσσασμένα ως είναι δια sex, μαζί με το σπέρμα τρώνε στη μούρη και το ειδικό αυτό πεπτίδιο, το οποίο σαν κάποια άλλα άνθη του λωτού, τα κάνει να ξεχνούν τις πρότερες άπλες και ξάπλες και τα αναγκάζει, υπνωτισμένα στις διαταγές του πεπτιδίου, να παίρνουν τους δρόμους για να φροντίσουν το αρσενικό και τα μελλοντικά μωρά, τα οποία θα μπορούν χάρη σ’ αυτά να συνεχίζουν απρόσκοπτα τον ύπνο τους.

Πείτε μου λοιπόν! Υπάρχει δίποδο αρσενικό που να έχει καταφέρει να βάλει έτσι απρόσκοπτα το θηλυκό στην υπηρεσία του; Αν το πεπτίδιο αυτό δεν αποτελεί ένα τέλειο όργανο φυσικού εξαναγκασμού των θηλυκών μυγών στην υπηρεσία των αρσενικών, τότε τι αποτελεί; Αν αυτό το κατέφεραν από μόνες τους οι αρσενικές μύγες, που προφανώς και το κατάφεραν, δεν θα έπρεπε να δικαιούνται ανώτερη θέση στην εξελικτική πυραμίδα απ’ ότι τα ανθρώπινα αρσενικά που ακόμα ιδρωκοπούν για να το καταφέρουν;

Δεν έχω δίκαιο λοιπόν να λέω ότι ο άνθρωπος, και δη ο αρσενικός, πόρρω απέχει από το να είναι το τελειότερο δημιούργημα της Φύσης;

Αμάν πια με το Δαρβίνο!

Οι λόγοι που η γέννηση του Δαρβίνου γιορτάστηκε πανηγυρικά αυτή τη χρονιά και συνεχίζει μάλιστα ακάθεκτα να γιορτάζεται ακόμα και στην μικρή μας αντι-επιστημονική χώρα, αποτελούν, κατά τη γνώμη μου, απόρροια εν πολλοίς μιας διεθνούς πολιτικής με στόχο την αποδυνάμωση του φονταμενταλιστικού στρατοπέδου των δημιουργιστών και των ηπιότερων οπαδών του ευφυούς σχεδιασμού, οι οποίοι ακολουθούν μια ιδιαιτέρως επιθετική στάση, κυρίως όμως στην Αμερική. Το συγκεκριμένο μέτωπο έχει βεβαίως πολύ μικρή, έως μηδενική απήχηση στη χώρα μας, λόγω της κυριαρχίας του άλλου φονταμενταλιστικού μετώπου, αυτό των χριστιανών ορθοδόξων, οι οποίοι δεν κόπιασαν ακόμα ν’ ασχοληθούν στα σοβαρά με τον Δαρβίνο και τα λεπτά θέματα της σύγκρουσης επιστήμης και θρησκείας. Για παράδειγμα, ενώ διατρέχουμε ακόμα το έτος Αστρονομίας, αναλογικά με τον Δαρβίνο οι φιέστες ήταν και περιορισμένες και αρκετά άνευρες και χλωμές.

Έτσι, ο Δαρβίνος απέκτησε τέτοια σπουδαιότητα ώστε η γνώση περί αυτού και της θεωρίας της εξέλιξης ν’ αποτελούν και benchmark για την ποιότητα της παρεχόμενης εκπαίδευσης σε μια χώρα, αλλά και βάση για κρίσεις πολιτικού και κοινωνικού περιεχομένου. Σπάνιο για μια αμιγώς επιστημονική θεωρία να τη σφετεριστεί, διαστρέφοντάς την μάλιστα, ο χώρος της πολιτικής. Και δεν είναι μόνο οι επικρίσεις που απορρέουν από την άγνοια της συγκεκριμένης θεωρίας, για το επίπεδο εξέλιξης μιας κοινωνίας, αλλά είναι και η ερμηνεία κοινωνικών και πολιτισμικών σχέσεων με βάση βιολογικά φαινόμενα που συμβαίνουν σε επίπεδο γονιδίων, όπως αυτό του ανταγωνισμού, προσαρμοστικότητας κ.λ.π. Αλλά, δεν θα επιμείνω εδώ, ως προς το σκέλος αυτό.

Το να ρωτάς τι θέλει ο Δαρβίνος στο Ισλάμ είναι το ίδιο με το να ρωτάς τι θέλει ο φάντης με το ρετσινόλαδο. Κι όμως, ο Δαρβίνος, παρ’ ότι κόκκινο πανί, πήρε τ’ όπλο του και έφερε γύρα τις χώρες του Ισλάμ, ρωτώντας εδώ κι εκεί πόσα πράγματα γνωρίζουνε γι αυτόν. Έτσι, στην Αίγυπτο μόνο το 1/3 των ενηλίκων είχαν ακούσει κάπου, κάποτε το όνομα αυτό, ενώ μόνο το 8% πίστευε ότι οι ενδείξεις που υποστηρίζουν τη θεωρία του είναι αρκετές. Με τους δασκάλους τα πράγματα ήταν ακόμα χειρότερα. Επίσης, σε έρευνα σε ιδιωτικό πανεπιστήμιο των Αραβικών Εμιράτων μόνο το 15% των καθηγητών είχε κάποια καλή γνώμη για τον Δαρβίνο.

Φαντάζομαι ότι η συγκεκριμένη έρευνα θα είχε τα ίδια πάνω κάτω αποτελέσματα και σε άλλες αραβικές χώρες, μιας και το τελικό συμπέρασμα ήταν ότι η εκπαίδευση στο Ισλάμ πάει κατά διαόλου, παρά τα μεγάλα ποσά που διατίθενται γι αυτή, ειδικά σε κάποιες απ’ αυτές, όπως Λιβύη, Συρία, Σαουδική Αραβία. Και ο λόγος, η επικυριαρχία της θρησκείας κ.λ.π. Λίγο θέλει δηλαδή, να θεσπιστεί ανάμεσα στους άλλους δείκτες που κατατάσσουν μια χώρα και ένα νέος δείκτης, ο «δείκτης Δαρβίνου».

Χωρίς να θέλω να εμπλακώ στην επιστημονική βάση της θεωρίας της εξέλιξης, την οποία άλλωστε δε γνωρίζω σε λεπτομέρειες, ούτε άλλωστε κανείς την γνωρίζει ακόμα επακριβώς, θα ήθελα να πω ότι μ’ ενοχλεί αρκετά το γεγονός ότι έχει πλέον ξεφύγει από τα στενά πλαίσια των ερευνητών και των εργαστηρίων, έχοντας μετατραπεί σε εργαλείο πολιτικής και διαχωρισμού, με τα σκληρά ερωτήματα που διατυπώνει: «Είσαι ή δεν είσαι με τον Δαρβίνο». Ενώ η θεωρία και η γνώση της κάθε άλλο παρά πλήρης είναι, εν τούτοις οι σκεπτικιστές κινδυνεύουν να γίνουν άμεσος στόχος και να στιγματιστούν σαν θρησκευόμενοι και το χειρότερο σαν δημιουργιστές.

Πριν κλείσω, θα ήθελα να σας μεταφέρω λίγα πράγματα από ένα άρθρο που διάβασα στο "Nature", και περίληψή του στο Science Daily, σχετικά με ένα μοναδικό πείραμα που διήρκεσε 20 χρόνια, κατά τη διάρκεια του οποίου και σ' ένα σύνολο 40,000 γενεών, μπόρεσαν να μελετήσουν τις μεταλλάξεις και την αποκτηθείσα ή μη-αποκτηθείσα προσαρμοστικότητα του βακτηριδίου E. coli . Η εξέλιξη δηλαδή στο πιάτο μας! Ένα από τα βασικά ευρήματα ήταν ότι η οι μεταλλάξεις στο γονιδίωμα και η προσαρμοστικότητα δεν είχαν την ίδια εξέλιξη. Παρά την επικρατούσα θεωρία ότι γονιδίωμα και προσαρμοστικότητα συμβαδίζουν, ενώ το γονιδίωμα μέχρι την 20,000 γενιά εξελισσόταν με ένα σταθερό ρυθμό, η προσαρμοστικότητα φαινόταν αντίθετα να επιβραδύνεται, δηλαδή πολλές μεταλλάξεις παρέμεναν τυφλές.

Παρά ταύτα, μετά απ' τη γενιά αυτή, συνέβη κάτι το αναπάντεχο και συγκλονιστικό, δηλαδή παρατηρήθηκε μια απότομη μεταβολή του ρυθμού μεταλλάξεων με ανάλογη μεταβολή και της προσαρμοστικότητας. Ενώ πριν είχαν σημειωθεί μόνο 45 μεταλλάξεις, μετά το απότομο πήδημα οι μεταλλάξεις έφτασαν στις 653.

Ο ένας λόγος που αναφέρθηκα στο συγκεκριμένο πείραμα είναι ότι η όλη συμπεριφορά των βακτηριδίων μου θύμισε τη θεωρία του Stephen Jay Gould, (κυνηγημένος και αυτός απ’ τους «ορθόδοξους» δαρβινιστές), περί διακοπτόμενης εξέλιξης, «Punctuated Equilibria», βασικές παραδοχές της οποίας, μαζί με προσεγγιστικά μοντέλα είχα παρουσιάσει στην ανάρτηση «Κατανοώντας την Εξέλιξη μέσω των Αμμολόφων». Ο άλλος λόγος είναι για να δείξω την αντιεπιστημονικότητα του να οχυρώνεσαι πεισματικά πίσω από μια θεωρία της οποίας οι διάφορες πτυχές μάλιστα, μόλις τώρα έχουν αρχίσει να μπαίνουν στο μικροσκόπιο.

Κατανοώντας την Εξέλιξη μέσω των Αμμολόφων

Ο Richard Dawkins είναι ταγμένος άθεος και όπως είναι φυσικό δέχεται πολλές επιθέσεις από τους εκκλησιαστικούς κύκλους και ειδικά από τους δημιουργιστές εναντίον των οποίων έχει κηρύξει ολοκληρωτικό πόλεμο. Και δεν είναι μόνον άθεος γραφιάς, αλλά και ενεργός ακτιβιστής. Θυμάστε την πρόσφατή πρωτοβουλία που πήρε, να γεμίσει τα λεωφορεία του Λονδίνου με προτρεπτικά συνθήματα του στιλ: «Ο Θεός πιθανόν να μην υπάρχει/ Οπότε ζήσε τη ζωή σου κ.λ.π.».

Ο Dawkins όμως δεν είναι επαγγελματίας άθεος. Κατά βάση είναι βιολόγος, εξελικτικός βιολόγος, μάλιστα τόσο πολύ εξελικτικός, ώστε να του κολλήσουν την καθόλου κολακευτική ρετσινιά: το «Ροτβάιλερ του Δαρβίνου». Μέχρι πρόσφατα δε, ήταν Professor for Public Understanding of Science στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.

Ο Dawkins όμως, πέρα απ’ τους θρήσκους φονταμενταλιστές, οχλήσεις, που ολοένα και πυκνώνουν, δέχεται κι απ’ αλλού, από συναδέλφους του βιολόγους αυτή τη φορά, όπως ανακαλύπτω σε διάφορα συναφή δημοσιεύματα εδώ κι εκεί. Συγκεκριμένα, τα περισσότερα πυρά τα δέχεται για το πρώτο βιβλίο που έγραψε το 1976, με τίτλο «το Εγωιστικό Γονίδιο». και το οποίο του χάρισε μεγάλη και διαχρονική φήμη. Οι κατηγόριες που έρχονται σιγά-σιγά στην επιφάνεια, αφορούν με λίγα λόγια στο ότι ο Dawkins το έχει παρακάνει. Τόσο στο εν λόγω βιβλίο όσο και στα μεταγενέστερα υπερασπίζεται μέχρι θανάτου την Δαρβίνεια ιδέα ότι η επιλογή στο επίπεδο του γονιδίου είναι ο ένας και μοναδικός μηχανισμός της εξέλιξης των ειδών, παρά το γεγονός ότι με τα χρόνια, διάφορα δεδομένα που ήρθαν στο φως, ανέδειξαν κι άλλους τρόπους της εξελικτικής πορείας, πέραν αυτής τού ενός μοναχικού και διαχρονικού γονιδίου, το οποίο όπως περιγράφεται από τον Dawkins, φέρεται να εξυπηρετεί το δικό του και μόνον ατομικό συμφέρον, αγνοώντας το συμφέρον του οργανισμού σαν όλον. Πολλοί πιστεύουν, ότι με την υπερβολική χρήση των μεταφορών και τους διάφορους νεολογισμούς που χρησιμοποιεί, διαστρέφει σε πολλά σημεία τη θεωρία της εξέλιξης, ενώ παρουσιάζει την εικόνα ότι όλα τα προβλήματα έχουν προ πολλού λυθεί. Τον κατηγορούν δε, για μια μυωπική και δογματική αντιμετώπιση της εξέλιξης, που αγνοεί τα τρέχοντα δεδομένα.

Σήμερα όμως γνωρίζουμε ότι ένα γονίδιο εκφράζεται σε συνάρτηση και με άλλα γονίδια του ιδίου οργανισμού, ότι τα γονίδια συχνά μετακομίζουν από τον έναν οργανισμό στον άλλο και αναμειγνύονται μεταξύ τους, (lateral gene transfer), όπως καλή ώρα γίνεται τώρα με τους ιούς των χοίρων που αναμείχθηκαν με τους ανθρώπινους ιούς, οι οποίοι στο παρελθόν είχαν αναμειχθεί με τους ιούς των ορνίθων κ.ο.κ. και ότι η εξέλιξη δεν έγινε με αργό και γραμμικό τρόπο, αλλά υπήρξαν μακρές περίοδοι στάσης οι οποίες ακολουθήθηκαν από σύντομες περιόδους ταχείας εξέλιξης και έκρηξης στην εμφάνιση νέων ειδών. Ο εισηγητής της θεωρίας αυτής, τής κατά διαστήματα διακοπτόμενης εξέλιξης, (Punctuated Equilibria), είναι ο παλαιοντολόγος καθηγητής στο Harvard, Stephen Jay Gould. Αυτόν τον άνθρωπο τον συμπαθώ και για άλλους σημαντικούς λόγους. Μαζί με τον Lewontin, είναι ανάμεσα σε αυτούς, που τάχθηκαν ενάντια στην κοινωνιοβιολογία του O. Wilson και την εξελικτική ψυχολογία, για τις οποίες είχαμε μιλήσει στην ανάρτηση «Το Αόρατο Χέρι των Γονιδίων». Δυστυχώς και αυτός πέθανε νωρίς.


Επίσης γνωρίζουμε ότι τα γονίδια δεν είναι αυτόνομες και αθάνατες μονάδες, αλλά ότι και το περιβάλλον, βάσει της επιγένεσης, έχει σημαντική επίδραση στην έκφραση των γονιδίων, η οποία μπορεί να επιβιώσει των κυτταρικών διαιρέσεων και να μεταβιβαστεί και στις επόμενες, λίγες είναι αλήθεια, γενιές. Φαινόμενα επιγένεσης παρατηρούνται σε φυτά και μύκητες, αλλά γίνεται ολοένα και πιο καθαρό ότι το ίδιο μπορεί να συμβεί και στα ζώα.

Η ιδέα της εξέλιξης, ως μιας αργής διαδικασίας, (gradualism), όπου τυχαίες μεταλλάξεις σε κυτταρικό επίπεδο, οδηγούν δια της φυσικής επιλογής στην επικράτηση της ικανότερης παραλλαγής, έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση εξ αιτίας του τέλους στο οποίο θα οδηγηθεί μοιραία η εξελικτική διαδικασία, όταν όλοι οι οργανισμοί αποκτήσουν την μέγιστη ικανότητα προσαρμογής, αλλά και εξ αιτίας της αδυναμίας της να εξηγήσει τις ξαφνικές και μαζικές εξαφανίσεις ειδών, όπως έχουν παρατηρηθεί σε απολιθώματα. Οι εκδοχές ενός ισχυρού εξωτερικού παράγοντα, όπως εκρήξεις ηφαιστείων, πτώσεις μετεωριτών ή κλιματικών αλλαγών, για διάφορους λόγους δεν φαίνονται να είναι πειστικές.


Στο σημείο αυτό θα κάνω μια τούμπα και θα γυρίσω πάλι πίσω στους αμμόλοφους και στο μοντέλο με το οποίο ο ιδρυτής τους Per Bak, πολύ πριν την ώρα του μακαρίτης και αυτός, απέδειξε την δυνατότητα που έχουν κάποια μη γραμμικά συστήματα, ανεξαρτήτως αρχικών συνθηκών ή λεπτών ρυθμίσεων των παραμέτρων τους, να αυτο-οργανώνονται σε μια εκτός ισορροπίας κρίσιμη κατάσταση (self-organized criticality), από την οποία με απρόβλεπτο τρόπο και χωρίς κοσμογονικά εξωτερικά αίτια, (θυμηθείτε τον επιπλέον κόκκο άμμου), να μπορούν να προκύψουν γεγονότα κάθε κλίμακας, από τα πολύ μικρά μέχρι τα πολύ μεγάλα.

Φιλοδοξώντας λοιπόν, ο Bak να ερμηνεύσει την εξέλιξη των ειδών, έχοντας για βοήθεια τη θεωρία του Δαρβίνου στο ένα χέρι, (ότι δηλαδή οι φορείς της εξέλιξης είναι τα ίδια τα άτομα (γονίδια)), και τα απολιθώματα του Stephen Jay Gould στο άλλο, τα οποία έδειχναν προς την κατεύθυνση μιας διακοπτόμενης, παρά μιας συνεχούς, εξέλιξης, έβαλε μπροστά το μηχανάκι και κατασκεύασε διάφορα μοντέλα από το οποία, μετά από πολλές ταλαιπωρίες, τις οποίες περιγράφει γλαφυρά στο βιβλίο του «How Nature Works», κατόρθωσε να δείξει ότι η ο βασικός μηχανισμός της εξέλιξης προέρχεται από τη «συνεργασία» και την αλληλεπίδραση πολλών ειδών ταυτοχρόνως, παρά από το άθροισμα της μοναχικής πορείας κάθε είδους ξεχωριστά, όπως πρεσβεύει η Δαρβίνεια βιολογία. Για παράδειγμα, μια μετάλλαξη που θα οδηγήσει σε καλύτερη προσαρμογή σε ένα είδος, θα έχει επίδραση και στα γειτονικά του στην τροφική αλυσίδα, τα οποία θα αναγκαστούν να αλλάξουν και τη δική τους προσαρμοστικότητα στις νέες συνθήκες.


Στο μοντέλο του ο Bak παρακολουθεί την εξέλιξη Ν ειδών με τον εξής τρόπο. Σε κάθε είδος (species) από τα Ν ενός ορισμένου οικοσυστήματος, αποδίδεται μια ορισμένη προσαρμοστικότητα, (fitness), η οποία εκφράζεται από ένα τυχαίο αριθμό ανάμεσα στο 0 και το 1. Στο επόμενο βήμα το είδος με την μικρότερη προσαρμοστικότητα καθώς και τα δυο γειτονικά του με τα οποία υποτίθεται ότι είναι σε αλληλεπίδραση, ας πούμε τροφική, επιλέγονται για μετάλλαξη ή εξάλειψη, (extinction), και στα οποία αποδίδεται μια νέα τυχαία προσαρμοστικότητα (fitness) ανάμεσα στο 0 και το 1. (Στο συγκεκριμένο μοντέλο όλα τα είδη είναι διατεταγμένα σε ένα κύκλο, ώστε το καθένα να έχει μόνο δυο γείτονες). Η διαδικασία επαναλαμβάνεται στο χρόνο ξανά και ξανά, μέχρις ότου η προσαρμοστικότητα όλων των ειδών υπερβεί ένα κρίσιμο κατώφλι το οποίο στη συγκεκριμένη περίπτωση ισούται με 0.667.

Όταν λοιπόν όλα τα είδη έχουν πετύχει προσαρμοστικότητα μεγαλύτερη του αριθμού αυτού, δηλαδή το οικοσύστημα έχει εισέλθει σε μια κρίσιμη κατάσταση (critical state), συμβαίνει το εξής καταπληκτικό. Κάποια είδη με την μικρότερη προσαρμοστικότητα, που σημαίνει ότι βρίσκονται πολύ κοντά στο κατώφλι του 0.667, μπορεί να μπούνε στη δίνη μιας «χιονοστιβάδας» μεταλλάξεων ή καταστροφών, κάτι που μοιάζει με domino effect. Μετά από έναν τυχαίο αριθμό μεταλλάξεων η «χιονοστιβάδα» μοιραία θα σταματήσει όταν όλα τα είδη, παλιά και νέα αποκτήσουν προσαρμοστικότητα μεγαλύτερη του 0.667. Η κατάσταση αυτή αντιστοιχεί σε περιόδους στάσης της εξελικτικής διαδικασίας.

Η παρακάτω εικόνα δείχνει ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο της κρίσιμης κατάστασης, με όλα τα είδη να έχουν fitness μεγαλύτερη του 0.667, εκτός από ένα μικρό αριθμό ειδών τα οποία οδεύουν προς εξαφάνιση, λόγω της επερχόμενης «χιονοστιβάδας». Ο οριζόντιος άξονας δείχνει των αριθμό των ειδών (εδώ το μοντέλο έχει πάρει μόνο 300), και ο κάθετος την τιμή της προσαρμοστικότητας κάθ’ ενός από τα 300 είδη. Η οριζόντια γραμμή αντιστοιχεί στην κρίσιμη fitness ίση με 0.667.

Η διαδικασία αυτή επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά, παράγοντας κάθε φορά και καινούργιες «χιονοστιβάδες» κάθε μια από τις οποίες διαφέρει σε μέγεθος από τις προηγούμενες. Εδώ το μέγεθος υπολογίζεται από το άθροισμα των μεταλλάξεων που είναι υπεύθυνες για την καταστροφή λιγότερο προσαρμοσμένων ειδών και την εμφάνιση νέων, με μεγαλύτερη ικανότητα επιβίωσης. Και όπως αντιληφθήκατε ήδη, καθ’ όσον είστε εξοικειωμένοι με το παιχνίδι των αμμόλοφων, από πρόσφατη ανάρτηση, η κατανομή των «χιονοστιβάδων» αυτών των μεταλλάξεων, ακολουθεί τον γνωστό μας πλέον Power Law, όπως φαίνεται και στο παρακάτω σχήμα. Σημειώνουμε οτι σε λογαριθμική κλίμακα ο Power Law γίνεται ευθεία με κλίση ίση με τον εκθέτη του.

Το συμπέρασμα λοιπόν είναι ότι καταστάσεις αιφνίδιας εξαφάνισης και εμφάνισης νέων ειδών δεν χρειάζονται συνταρακτικά εξωτερικά γεγονότα, όπως πτώσεις μετεωριτών ή εκρήξεις ηφαιστείων για να συμβούν, αλλά εμπεριέχονται στην δυναμική του ίδιου του οικοσυστήματος. Περίοδοι εξελικτικής στάσης αντιστοιχούν σε μεγάλη fitness, ενώ παραγωγικές από άποψη μεταλλάξεων περίοδοι, αντιστοιχούν σε μικρή fitness, και κατά συνέπεια σε εξαφάνιση. Τέτοια παραδείγματα υπάρχουν άφθονα. Η Κάμβριος περίοδος, 500 εκατομμύρια χρόνια πριν χαρακτηρίστηκε από μαζικές εμφανίσεις ειδών, ενώ η Πέρμια, 250 εκατομμύρια χρόνια πριν από μαζικές εξαφανίσεις, με το 96% των ειδών να έχει «αιφνιδίως» εξαφανιστεί.

Φυσικά όλα τα παραπάνω, δεν είναι παρά ένα μοντέλο, ευφυές δίχως άλλο, το οποίο όμως, παρά την φαινομενική του απλότητα, πιάνει όλα τα βασικά χαρακτηριστικά της εξελικτικής διαδικασίας όπως έχουν αποτυπωθεί στα απολιθώματα, και τα οποία η θεωρία του Δαρβίνου αδυνατεί να εξηγήσει. Η παρατήρηση ότι ευρείας κλίμακας συλλογικά φαινόμενα, τόσο στη Φύση, όσο και στην οικονομία και τις κοινωνίες εμφανίζουν παρόμοια patterns, με κάνει να πιστεύω ότι και η βιολογική εξέλιξη θα μπορούσε να ενταχθεί στο ίδιο σκεπτικό, δηλαδή στην ικανότητα αυτο-οργάνωσης του οικολογικού συστήματος.

Εν κατακλείδι μεταξύ του Richard Dawkins και του Per Bak, θα ψήφιζα με τα τσαρούχια τον δεύτερο!